|
Lách Cách
caoxuan.com/kien Quen |
|
Quen Hôm nay có người bạn kể chuyện một người bản lãnh hào hùng nhưng xui xẻo sao đó lâm vào thế kẹt phải sống lầm than. Và cứ sống riết vậy một thời gian thì anh ta quên luôn cái nhân cách anh hùng của mình ngày nào. Một hôm nhìn lại anh ta khóc òa khi thấy mình thay đổi quá nhiều, cho rằng mình đã bị "đồng hóa" vào cái hoàn cảnh không xứng đáng với cái nhãn anh hùng hào hiệp của mình. Nghe chuyện này tôi lại nhớ câu nói bất hủ của Morgan Freeman trong vai tù nhân tên Red trong phim The Shawshank Redemption: —These walls are funny. First you hate 'em, then you get used to 'em. Enough time passes, you get so you depend on them. That's institutionalized.” (Mấy bức tường này lạ lắm. Ban đầu thì mình ghét nó, rồi dần dần mình quen với nó. Qua một thời gian đủ dài, mình lại trở nên phụ thuộc vào nó. Đó chính là sự lệ thuộc vào nếp sống nhà tù.) Khúc phim này nói chuyện một tù nhân chung thân, sau 50 năm thì được trả tự do. Vì không thích ứng được với hoàn cảnh sinh sống trong xã hội tự do bên ngoài nhà tù nên cuối cùng ông ta đành phải tự vẫn. Tôi dò chữ "quen" thì Google AI nó xì ra một đống định nghĩa và thành ngữ, tục ngữ. Nhân tiện sẵn có Google translator tôi kêu nó dịch ra tiếng Anh để có những khái niệm rộng hơn. Quen = Familiar. Thói quen = Habit. Quen thói = Forming a habit. Ở đâu quen đó = Wherever one lives, one becomes accustomed there. Thằng Đỏ liếm đít thằng Đen. Thằng Đen không nói, ăn quen liếm hoài. Red licks Black's ass. Black says nothing. After acquired the taste Red keeps licking. Gần mực thì đen. Gần đèn thì sáng. Getting near to ink, you get stained black. Getting close to a lamp, you get illuminated. Tập quán = Custom. Ethos. Tendency. Quán tính = Inertia. Rồi tôi nhớ Sư Giác Nguyên có giảng trong bài Tàm Úy là chớ có mà coi thường ba cái suy nghĩ vớ vẩn trong đầu vì nếu tiếp tục suy nghĩ kiểu vậy hoài nó thành thói quen và từ đó tạo nghiệp theo cái gọi là Thường cận y duyên. Thường cận y duyên (pakatūpanissayapaccaya) là mãnh lực trợ giúp, ủng hộ cho nương nhờ bằng cách rất thuần thục chuyên môn, thường làm hoài hoài cho đến quen thành nết. Pakatūpanissayapaccaya là một trong những lực mạnh mẽ và có phạm vi tác động sâu rộng nhất trong các duyên hệ (paccaya). Thường cận y duyên là cách thức các sự kiện trong quá khứ, thói quen, môi trường và những đặc điểm cá nhân được lập đi lập lại, đóng vai trò tác động mạnh mẽ, gây ảnh hưởng lớn, thúc đẩy các hành động và trạng thái tâm thức trong tương lai. Pakatūpanissayapaccaya is one of the most powerful and wide-reaching forces of conditional relations (paccaya). It explains how past events, habits, environments, and recycled personal traits act as compelling forces that heavily influence or induce future actions and mental states. Ở riết trong môi trường nào thì mình sẽ quen sống theo cách sống và thái độ cư xử của những người trong môi trường đó. Anh hên nên anh được sinh ra trong gia đình thượng lưu quyền thế, từ ông nội đến cha anh rồi đến anh, thảy đều chuyên ăn trên ngồi trốc người ta nên anh tự ban thưởng cho mình cái tập quán đó luôn. Người da trắng sinh ra trong hoàn cảnh tiện lợi dễ dàng nên nhiều người tự cho mình cái quyền thống trị hay chà đạp người da màu. Văn hóa truyền thừa qua lịch sử dân tộc, quốc gia hay gia đình nó cũng tiêm nhiễm cho người ta những cái "huyết thống" khá quái dị. Tuy tôi có quyền "tự hào" với cái gọi là 4 ngàn năm văn hiến, với những chiến tích chống Tàu qua nhiều triều đại và với những công trạng của tổ tiên,... Nhưng còn chính tôi thì sao? Tôi chả là cái khỉ mốc khô gì cả! Vậy thì tôi lấy cái gì để tôi khinh miệt người Chàm hay người châu Phi? Và cũng từ những cái "huyết thống" lếu láo này mà biết bao cuộc chinh chiến tàn sát xảy ra khắp nơi. Trở lại chuyện vị anh hùng lỡ vận khi nãy. Đó chính là Ngã. Cái nguyên nhân nào cho anh điều kiện để anh có quyền định đặt anh là người có bản lãnh hay hào hiệp? Người khác nói thì còn nghe được chứ tự anh cho anh là nghĩa hiệp gì đó là không được. Do nghiệp báo sao đó mà anh lỡ vận thì đó là cái quả anh phải lãnh đủ. Nó vùi dập cho anh không còn thì giờ ngoi lên để kiếm lại được cái bản lĩnh hào hiệp xưa cũ. Anh bị nó dìm lâu quá đến độ anh chấp nhận cái tình cảnh đó luôn. Rồi anh quen dần với cách sinh tồn thảm hại đó. Thì đã sao? Tại sao anh tự nhiên phải nhớ hồi anh còn là anh hùng nghĩa hiệp làm chi để rồi ray rứt tiếc nuối? Rồi còn dở chứng khóc nữa mới là hèn xuống tận đáy. Trong khi đó tại sao, ngay lúc này, trong cái hoàn cảnh anh đang sống đó, anh không ráng làm thiện để tạo nghiệp lành cho quả lành sau này, có phải tốt hơn hay không? Thay vì than thở: "Trời ơi, tôi từng là tướng lãnh dưới tay cả ngàn quân lính mà giờ 'lỡ vận' phải ở nhà trông cháu cho con gái nó đi làm!" tại sao anh không dành chút thì giờ nghe pháp, hỏi pháp, bố thí công đức qua việc phụ giúp in ấn kinh sách, hay là dạy dỗ cho đứa cháu nó biết chánh pháp là gì,v.v... Biết đâu? Nhờ mấy cái thiện nghiệp đó mà chiều nay con gái đi làm về nó mua cho anh một đôi vớ hay là kiếp sau anh được làm vua của một xứ châu Phi giàu có nào đó. Tôi rất khoái câu nói này: "Không nơi nào tôi đến mà không có tôi ở đó!" Hoàn cảnh không làm ra con người. Thói quen tật xấu tật tốt mới làm ra con người. Cái hoàn cảnh sống của anh đó nó ra sao là do chính anh nhìn nó như thế nào. Anh nhận định nó qua lăng kính của những tập quán, thói quen, huyết thống tào lao gì đó mà nó hoặc trở nên thê thảm hay có vẻ hạnh phúc. Vì vậy phải cố gắng làm thiện phước. Tôi có đọc câu hỏi và trả lời này trên internet. Hỏi: Người ta thường nói rằng hành động của chúng ta bắt nguồn từ tiềm thức. Nhiều người cố gắng để được trở nên kiên nhẫn hơn, bao dung hơn, v.v., nhưng thực tế họ vẫn nóng giận, tham dục, v.v. Như vậy, một khi hoàn cảnh thay đổi, con người cũng sẽ thay đổi theo đúng bản chất tồn sẵn trong mình. Vậy liệu ta có thể thay đổi "bản chất" của mình bằng cách làm nhiều việc thiện hay không? Những việc thiện ấy có thể xuất phát từ bản chất thật sự của chúng ta? Hay chỉ là sự giả bộ đạo đức giả bên ngoài mà thôi? Đáp: Làm điều thiện mang lại nhiều lợi ích vì phẩm hạnh của chúng ta có thể thay đổi được. Khi làm việc thiện, phẩm hạnh của ta trở nên tốt đẹp hơn; ngược lại, khi làm điều ác, phẩm hạnh ấy sẽ trở nên tồi tệ hơn. Cái này tôi thú nhận tôi từng trải qua. Trước đây tôi là một tên lái xe khá hung hãn. Tôi lúc nào cũng có sẵn vài lít tâm sân. Tôi sắm xe sport tốc độ nhanh để hễ khi nào có tên nào lái xe qua mặt tôi một cách bất lịch sự thì tôi lập tức rú ga rượt theo chận ép tin còi để dằn mặt. Thường thì tôi không là người như vậy nhưng một khi ngồi vào xe ô-tô là tôi như bị hớp hồn. John Cleese có một quan sát mà tôi thấy đúng. Đó là khi người ta đi bộ có vấp vào nhau thì thường là nhìn mặt nhau rồi mỉm cười xin lỗi chứ chẳng mấy khi có chuyện gây gỗ đấm đá gì. Nhưng khi lái xe thì khác. Vì minh không biết người kia là ai, đàn ông, đàn bà, già trẻ mặt mũi thế nào nên mình cứ tưởng tượng nó là một thằng trời đánh. Từ ngay tôi tập giảm tâm sân thì quả tình nó dần dần có hiệu nghiệm. Tôi bớt rượt người ta, Tôi thường nghĩ là: "À, chắc là người nay đang bị tiêu chảy cần chạy gấp về nhà"; chứ không phải họ là người chuyên lái xe cà chớn. Ban đầu tôi cho rằng sự giảm sân này là tự dối mình, là đạo đức giả, là tôi giả bộ có lòng từ. Nhưng thực sự là làm riết rồi nó thành thói quen. "Thôi, tha cho nó đi. Cứ nghĩ nó chính là thằng con cưng của mình đang lái chiếc xe đó là xong." Một thứ thói quen tốt vì tôi bớt bị căng thẳng run bắn người do chạy xe quá tốc độ. 
|